ขั้นตอนในการสอนวิชาโครงงาน

1. การเลือกเรื่องทีจะให้นักเรียนทำโครงงาน

การที่ครูจะสอนนักเรียนโดยบอกความรู้ให้นักเรียนหรือให้นักเรียนฝึกหาความรู้จากปฏิบัติการ (LAB) เดิมๆ เสมอไปคงจะไม่ถูกต้องนัก ครูควรจะสอนโดยให้นักเรียนได้รับกระบวนการหาความรู้หรือที่เรียกว่า ค้นพบความรู้ด้วยตนเอง ซึ่งก็ควรจะเป็นการสอนด้วยวิชาโครงงาน

การเลือกหัวข้อโครงงานให้นักเรียนศึกษาที่ง่ายที่สุด คือ ให้นักเรียนไปสำรวจรวบรวมข้อมูลจากเรื่องที่เราจะสอนนักเรียน ตัวอย่างโครงงาน เช่น

ครูต้องการให้นักเรียนศึกษาในเรื่องใด ก็ให้นักเรียนสำรวจและรวบรวมข้อมูลในเรื่องนั้นๆ ซึ่งเป็นการทำโครงงานที่ง่าย นักเรียนก็ชอบทำ โดยที่ครูอาจให้นักเรียนสำรวจจากสภาพใด แล้วนำข้อมูลที่ได้มาเปรียบเทียบกับข้อมูลที่มีอยู่แล้วในเอกสารประกอบการสอน และให้นักเรียนวิเคราะห์ผลที่ได้ ซึ่งจะทำให้นักเรียนมีความรู้มากยิ่งขึ้น

หัวข้อที่นักเรียนเลือกทำโครงงานอาจตรงกันก็ได้ แต่ลักษณะเนื้องานจะแตกต่างกัน

2. ออกแบบการทำงาน

ครูอาจจำนำหัวเรื่องที่เขียนไว้ให้นักเรียนเลือกหัวเรื่องที่จะศึกษา (ให้ตรงกับเนื้อเรื่องที่เราต้องการสอน) แล้วนำหัวเรื่องที่เราต้องการสอนมาวิเคราะห์ และควรจะมีแนววิเคราะห์ของผู้สอนเอง แต่อาจใช้แบบวิเคราะห์ต่างๆ ได้ดังนี้คือ

•  ชื่อเรื่อง

•  ผู้ทำโครงงาน

•  ปัญหาหรือเหตุจูงใจในการทำงาน

•  ตัวแปร (ถ้ามี)

ตัวแปรต้น............
ตัวแปรตาม..........
ตัวแปรควบคุม.....

•  ผลที่คาดว่าจะได้รับ

•  แหล่งข้อมูลที่นักเรียนจะศึกษา

•  ระยะเวลาที่ใช้ในการศึกษากี่วัน และศึกษาช่วงเวลาใด (ครูต้องจัดตารางเวลาให้ดีเพราะ จะกระทบกระเทือนกับวิชาของอาจารย์ท่านอื่นๆ)

•  นักเรียนจะต้องใช้วัสดุอุปกรณ์และค่าใช้จ่ายเท่าใดบ้าง หาจากแหล่งใด

3. การลงมือทำโครงงาน มีขึ้นตอนการศึกษาค้นคว้าอย่างไร ทำอย่างไร เก็บรวบรวมข้อมูลอย่างไร

4. การเขียนรายงาน นักเรียนเขียนรายงานการทำโครงงาน ในรายงานการทำโครงงานอาจเขียนตามหัวข้อที่กำหนดหรือ มีสิ่งอื่นที่ต้องการบอกให้ทราบ ซึ่งสามารถที่จะปรับเปลี่ยนได้

5. การนำเสนอโครงงาน การนำเสนอโครงงานเป็นขั้นตอนที่สำคัญ เพราะสะท้อนการทำงานของนักเรียนความรู้ความเข้าใจ เกี่ยวกับเรื่องที่ทำ การตอบข้อซักถาม บุคลิกท่าทาง ท่วงท่า วาจาไหวพริบปฏิภาณนักเรียนควรได้รับการฝึกบุคลิกภาพใน การนำเสนอให้สง่าผ่าเผย (smart) พร้อมทั้งฝึกนักเรียนผู้ฟังให้มีมารยาทในการฟังด้วย

6. การวัดผล ประเมินผล การประเมินผลการทำงาน โดยการสังเกตพฤติกรรมระหว่างการทำงาน วัดผลตัวความรู้ โดยการซักถามหรือวิธีการอื่นๆ ควรให้นักเรียนได้มีการประเมินตนเอง ประเมินโดยเพื่อน ครู และผู้ปกครองหรือบุคคลอื่นๆที่มีเยี่ยมชม

(จากหนังสือ "โครงงานกลุ่มประสบการณ์พิเศษ (ภาษาอังกฤษ)" โดย สถาบันพัฒนาคุณภาพวิชาการ (พว.))

ขั้นตอนการเรียนแบบทำโครงงาน

ก. ขั้นตอนการเรียนแบบทำโครงงานตามแนวทางของ Fried-Booth (1987) ได้ระบุขั้นตอนของโครงงานไว้ดังนี้

1. ขั้นวางแผน เป็นขั้นของการร่วมมือกันอภิปรายเนื้อหาและขอบเขตของโครงงานโดยพยากรณ์ถึง สิ่งที่จะเกิดขึ้นระหว่างผู้สอนและผู้เรียน

2. ขั้นดำเนินการ เป็นขั้นของการปฏิบัติงานตามแผนที่วางไว้โดยใช้ทักษะทางภาษา คือ ฟัง พูดอ่าน เขียน ผสมผสานกันอย่างเป็นธรรมชาติ

3. ขั้นทบทวนและแก้ไขผลงาน เป็นขั้นของการอภิปรายแสดงความคิดเห็นระหว่างดำเนินการและหลังดำเนินการ

Fried-Booth เห็นว่าโรงงานจะสัมฤทธิ์ผลขึ้นอยู่กับสิ่งต่อไปนี้

1. สิ่งเร้า (Stimulus) อันได้แก่ การอภิปรายแสดงความคิดเห็น ข้อเสนอแนะ

2. การกำหนดเป้าหมายของโครงงาน ( Definition of t Project Objective)

3. การฝึกหัดด้านทักษะทางภาษา (Practice of Language Skills)

4. การออกแบบเครื่องมือ (Design of Written Materials)

5. กิจกรรมกลุ่ม (Group Activities)

6. การรวบรวมข้อมูล (Collecting Information)

7. การจัดระบบข้อมูล (Organizing of Material)

8. การนำเสนอผลงาน (Final Presentation)

ข. ขั้นตอนการเรียนแบบทำโครงงานตามแนวทางของ Ribe & Vidal (1993) ได้กำหนดขั้นตอนในการทำโครงงานไว้ดังนี้

1. ขั้นสร้างบรรยากาศในชั้นเรียน (Creating a Good Atmosphere) เป็นขั้นเตรียมความพร้อมให้สมาชิกในกลุ่มทำงานมีความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันในการทำงาน เช่น การใช้กิจกรรมกลุ่มสัมพันธ์เข้าช่วยเพื่อให้ผู้เรียนคุ้นเคยและพร้อมที่จะปฏิบัติงานร่วมกัน

2. ขั้นกระตุ้นให้เกิดความสนใจ (Getting the Class Interested) เป็นขั้นของการสร้างความสนใจให้เกิดขึ้นแก่ผู้เรียน ในอันที่จะปฏิบัติงานเพื่อให้เกิดการเรียนรู้ในสิ่งที่ผู้เรียนสนใจ ซึ่งอาจใช้การระดมสมอง ใช้ดนตรี สไลด์ หรือธรรมชาติเพื่อนำความรู้สึกของผู้เรียน ให้เข้ามามีส่วนร่วมในการทำงาน

3. ขั้นเลือกหัวข้อ (Selecting the Topic) เป็นขั้นของการเจรจาและสังเคราะห์ข้อมูลต่างๆ เพื่อประมวลเป็นหัวเรื่องของโครงงาน

4. ขั้นสร้างโครงร่างของโครงงาน (Creating a General Outline of the Project) เป็นขั้นวางแผนและกำหนดขอบเขตของโครงงาน วิเคราะห์ขั้นตอนการทำงาน จัดเตรียมอุปกรณ์ เป็นต้น

5. ขั้นลงมือปฏิบัติงานตามหัวเรื่อง (Doing Basic Research Around the Topic) เป็นขั้นดำเนินการตามโครงร่างของโครงงานตามหน้าที่รับผิดชอบของสมาชิกในกลุ่ม

6. ขั้นรายงานผลการปฏิบัติงานสู่ชั้นเรียน (Reporting to the Class) เป็นขั้นถ่ายโยงความคิดความรู้สึกสู่ชั้นเรียน อาจเป็นการรายงานด้วยการพูดหรือการเขียน

7. ขั้นกระบวนการย้อนกลับ (Processing Feedback) เป็นขั้นของการย้อนกลับ

ค. ขั้นตอนการเรียนแบบทำโครงงานตามแนวทางของ Kessler (1992) การเรียนแบบโครงงานตามแนวทางของ Kessler เรียกชื่ออีกอย่างหนึ่งได้ว่าโครงงานแบบกลุ่มร่วมมือ (Cooperative Projects) ซึ่งขั้นตอนการเรียนโดยใช้โครงงาน แบบกลุ่มร่วมมือ (Co-op) มีลำดับดังนี้

1. นักเรียนร่วมมือกันอภิปรายทั้งชั้นเกี่ยวกับหัวข้อหลัก (Topic) ที่จะเรียนรู้โดยร่วมกันอภิปรายในประเด็นว่ามีอะไรบ้างที่เรารู้แล้วเกี่ยวกับหัวเรื่องนี้ (What they already know) และนักเรียนต้องการรู้อะไรเพิ่มเติมอีกบ้าง (What they would like to know) โดยกำหนดเป็นหัวข้อรอง อาจมีได้หลายหัวข้อ

2. แบ่งนักเรียนออกเป็นทีมย่อย

3. สมาชิกแต่ละทีมร่วมกิจกรรมการสร้างทีม (Team Building Activities) เพื่อให้เกิดความคุ้นเคยและเป็นทีมเดียวกัน

4. ทีมเลือกหัวข้อรองจากกิจกรรมในข้อ 1 มาทีมละ 1 หัวข้อ

5. แต่ละทีมแบ่งสมาชิกออกเป็นกลุ่มย่อยอีก (Subteams) ซึ่งอาจเป็นรายเดี่ยวหรือเป็นคู่เพื่อเลือกหัวข้อย่อย (Mini topics) จากหัวข้อรองเพื่อทำการศึกษาต่อไป

6. แต่ละคนหรือแต่ละคู่ (Individual of Partners) ทำการศึกษาค้นคว้าวิจัยตามหัวข้อย่อยที่เลือก และเตรียมนำเสนอต่อทีมของตนเอง

7. นำเสนอผลการศึกษา - ค้นคว้า - วิจัย หัวข้อย่อย

8. ทีมเตรียมนำเสนอเกี่ยวกับหัวข้อของทีมต่อชั้นเรียน

9. นำเสนอผลการศึกษา - ค้นคว้า - วิจัย ต่อชั้นเรียน

10. ประเมินผลการนำเสนอ

(จากหนังสือ "การยึดผู้เรียนเป็นศูนย์กลางและการประเมินตามสภาพจริง" โดย รศ.ดร.สมศักดิ์ ภู่วิภาดาวรรธน์)